Hoe je naar flamenco kijkt: van compás tot duende

Begin bij de stem

In de UNESCO-vermelding krijgt de zangeres de ereplaats: een solostem, meestal zittend, die teksten brengt die kort en eenvoudig zijn maar alles bestrijken van rouw tot viering. In een kleine ruimte staat de zangeres slechts een paar stappen van je vandaan, dus volg het gezicht en de adem net zo goed als de woorden. Een lied kan zacht beginnen, opbouwen door meerdere coupletten en plotseling eindigen.

Volg de gitaar

De gitarist bepaalt het tempo, de compás en de toonaard voordat de zangeres invalt, en speelt falsetas, melodische frases, tussen de coupletten. Volgens UNESCO overstijgt de gitaar al lang de begeleiding. Let op de rechterhand: tokkelen en tikken op de klankkast maken deel uit van het ritme. Als de dans van stemming verandert, kijk dan naar de gitarist, die de cyclus eronder stabiel houdt.

Dan de dansers

UNESCO zegt dat de dans van verdriet naar vreugde loopt en dat mannelijke dansers steunen op hun voeten terwijl vrouwelijke dansers zachter en sensueler bewegen. Wikipedia vermeldt de emotionele intensiteit, trotse houding, expressieve armen en ritmisch stampen. In een voorstelling met live zang en gitaar reageren de dansers op beide. Let net zo goed op de stiltes als op de passen.

Compás: de cyclus eronder

In flamenco betekent compás de terugkerende ritmische cyclus waarin een stuk zich afspeelt, en Wikipedia noemt die fundamenteel voor de kunst. De meest voorkomende cyclus heeft twaalf tellen, met accenten die per vorm anders vallen, zodat de maat kan aanvoelen alsof hij verschuift. Zonder gitaar wordt de cyclus in stand gehouden met handgeklap. Meeklappen is natuurlijk; wacht tot je hoort waar de accenten landen.

Jaleo: de aanmoediging

Wikipedia definieert jaleo als ritmisch handgeklap en vocale tussenwerpsels om de artiesten aan te moedigen en te steunen, met kreten als olé. Het beschrijft jaleo als een integraal onderdeel van de kunst. Het geklap kan hol klinken met holle handen of scherp met stijve vingers, en wordt aangevuld met vingerknippen en voetstampen. Als de zaal iets roept, is dat normaal. Volg in een tablao het voorbeeld van de artiesten en de sfeer van de zaal.

Duende: de vonk

Federico García Lorca schreef over duende, dat het woordenboek van de Koninklijke Spaanse Academie omschrijft als een mysterieuze en onbeschrijfelijke charme, en dat volgens Wikipedia verder gaat dan techniek en inspiratie. Wanneer het verschijnt, zeggen Andalusiërs dat de artiest duende heeft. Niemand kan het voor een bepaalde avond beloven, en dat is juist de aantrekkingskracht: het uur is live, en elke voorstelling is anders.

Sevillanas zijn geen flamenco

Sevillanas zijn de regionale volksdans van Sevilla, met eigen muziek, gedanst door koppels van alle leeftijden op jaarmarkten en festivals. Wikipedia merkt op dat bezoekers ze vaak voor flamenco aanzien, hoewel mensen die flamenco willen leren er vaak mee beginnen omdat ze gemakkelijker onder de knie te krijgen zijn. Dus als u een gezin sevillanas ziet dansen op een jaarmarkt, kijkt u naar een andere traditie, een vrolijke buur van die op het tablao-podium.

Voor u gaat

Een voorstelling is gemakkelijker te volgen als u de zes woorden kent: cante, toque, baile, compás, jaleo en duende. U hoeft de vormen niet bij naam te kennen. Wilt u een uitgebreidere inleiding, dan loopt de uitleg over cante, baile en toque elke kunstvorm door, en de ticketgids voor Baraka behandelt wat de boeking omvat. Kom dan ruim op tijd bij de deur, neem plaats en laat de zaal de rest doen.

Lees verder: Flamenco uitgelegd: cante, baile, toque